Czwartek, 26 lutego 2026

 

Jak już wcześniej wspomniałam, agroturystyka „Plattówka” jest wspaniałym miejscem na wypoczynek – blisko przyrody i daleko od siedlisk ludzkich. Do najbliższego sklepu są 2 km, i tyle samo do stadniny koni. To wystarczające. Ale „Plattówka” może stanowić także doskonałą bazę wypadową do eksploracji Parku Krajobrazowego Gór Dylewskich z Dylewską Górą, zwiedzania Skansenu i Huty Szkła w Olszytnku lub na zwyczajny city break do Olsztyna.

Choć obecnie tereny te są zasypane śniegiem i ścięte mrozem, to warto już pomyśleć o zaplanowaniu letniej, ewentualnie już wiosennej (chyba raczej późnowiosennej, bo w tym roku pokrywa śnieżna utrzyma się dłużej) wyprawy w te okolice.

I tutaj zapraszam pasjonatów historii (choć właściwie to wszystkich mieniących się patriotami), do przywołania echa wydarzeń sprzed przeszło sześciuset lat i udania się jakieś 9 km w kierunku południowym na sławne pola bitwy pod Grunwaldem, które (obok Westerplatte) rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2010 uznane zostały za pomnik historii. Ale nie tylko ich, bowiem Bitwa ta stała się popularna w polskiej historiografii i literaturze, między innymi dzięki powieści Henryka Sienkiewicza „Krzyżacy” i jej adaptacji filmowej w reżyserii Aleksandra Forda z 1960 r.

Bitwa pod Grunwaldem – 15 lipca 1410

Bitwa pod Grunwaldem to nazwa starcia pomiędzy wojskami polsko-litewsko-rusko-tatarskimi a wojskami zakonu krzyżackiego i jego gośćmi. Podstawowym źródłem mówiącym o tej bitwie jest Kronika Jana Długosza oraz tzw. Kronika konfliktu. Długosz, pisząc ją, opierał się na nieznanych źródłach oraz relacjach swoich krewnych, z których dwóch brało udział w starciu. Opierał się również na relacji biskupa Zbigniewa Oleśnickiego, który mimo że stał się później politycznym przeciwnikiem Władysława Jagiełły, to jednak będąc uczestnikiem bitwy, stanął czynnie w obronie króla.

Zakon Krzyżacki (jego pełna nazwa: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie), był to założony przez Niemców w Palestynie katolicki zakon rycerski. Powstał w 1190 roku, w czasie III wyprawy krzyżowej a jego członkowie nosili białe płaszcze z czarnym krzyżem. Pierwotnie zakon skupiał się na opiece nad pielgrzymami i chorymi. W 1198 został przekształcony w organizację militarną.

Krzyżacy do Polski zostali sprowadzeni w 1226 roku przez Konrada Mazowieckiego, księcia dzielnicowego z dynastii Piastów. Krzyżacy mieli bronić Mazowsza przed  nazywanymi później Prusami, pogańskimi ludami bałtyjskimi (bałtyckimi) zamieszkującymi w średniowieczu teren między Pomorzem, Mazowszem, Litwą i Bałtykiem, między dolną Wisłą a dolnym Niemnem. Plemiona te dzieliły się na trzy podstawowe grupy: Prusów (zamieszkujących tereny od ujścia Wisły niemal do ujścia Willi, pasem szerokości ok. 100 km), Jaćwingów (ich siedziby leżały na wschód od Prusów opierając się o Niemen) oraz Galindów (wciśniętych między dwa powyżej wymienione ludy i Skalwów osiadłych nad ujściem Willi). Prócz tego Prusowie podzieleni byli na szereg plemion: Pomezanów, Pogezanów, Sasinów, Warmów, Bartów, Sambów, Natangów i Nadrowów. Liczebność plemion pruskich ocenia się na około 170 tysięcy, co daje siłę wojskową rzędu 17 tysięcy wojowników, a to była już liczba zagrażająca zarówno Polsce jak i Rusi. Wszystkie próby podporządkowania Prusów i Jaćwingów kończyły się niepowodzeniem, wiązało się to głównie z niemożnością podjęcia, zarówno przez Polaków jak i Rusinów, stałego wysiłku kolonizacji i fortyfikacji kraju, będących jedynym sposobem zabezpieczania podbojów. Tak więc Książę Konrad Mazowiecki, nie radząc sobie z najazdami Prusów, sprowadził zakon teutoński (Krzyżaków), oddając im przygraniczne tereny jako bazę wypadową do chrystianizacji i podboju Prus.

Aktem z 1228 roku przyznano Krzyżakom w dzierżawę ziemię chełmińską, mającą być dla nich lennem, czyli obszarem, który otrzymują na określony czas, ale który należy do Konrada. W 1231 roku niewielki oddział krzyżacki osiedlił się w Toruniu. Po trzech latach, Krzyżacy na podstawie sfałszowanego dokumentu, tzw. falsyfikatu kruszwickiego z 1230 roku (rzekomo nadającego im ziemię chełmińską w wieczyste posiadanie, a nie w dzierżawę), w 1234 uzyskali bullę papieża Grzegorza IX, który uznał suwerenną władzę Krzyżaków w ziemi chełmińskiej. Szybko ją podbili, a na szlaku podbojów pobudowali swoje zamki i warownie. Podstępem opanowali Gdańsk i Pomorze, powodując odcięcie Polski od morza. Od 1309 roku stworzyli własne, niezależne i samodzielne państwo zakonne z siedzibą w Malborku.

Państwo krzyżackie było znakomicie zorganizowane administracyjnie i gospodarczo. Krzyżacy szybko zasłynęli ze skutecznych działań wojennych przeciwko Prusom i Litwie. Wzrost potęgi zakonu doprowadził do licznych wojen. W roku 1327 zaczął się konflikt Polski z zakonem, trwający aż do 1332 roku. U kresu swego panowania król Władysław Łokietek  utracił Pomorze Gdańskie, ziemię dobrzyńską i Kujawy, a ogromne połacie Wielkopolski zostały zrujnowane. Zmagania z zakonem kontynuował król Kazimierz Wielki (panujący w latach 1333–1370), ostatni monarcha z dynastii Piastów. Będąc świadomym przewagi wroga, wybierał jednak drogę negocjacji, nie zaś orężnego starcia. W roku 1343 w Kaliszu, podpisano traktat, na mocy którego Polska zrzekła się ziemi chełmińskiej i michałowskiej oraz Pomorza Gdańskiego, uzyskała zaś w zamian Kujawy i ziemię dobrzyńską. Na wiele dekad w stosunkach polsko-krzyżackich zapanował pokój.

Śmierć Kazimierza Wielkiego przerwała polskie akcje dyplomatyczne mające na celu odzyskanie Pomorza Gdańskiego i ziemi chełmińskiej (utraconych formalnie w pokoju kaliskim z 1343 roku). Nowy król Polski, Ludwik Węgierski (Andegaweński, 1370–1382), był jednak pochłonięty sprawami bałkańskimi i węgierskimi, co sprawiło, że problem krzyżacki zszedł na drugi plan. Zakon czuł się więc bezpiecznie.

Po śmierci Ludwika, jedną z jego trzech córek, Jadwigę, koronowano na króla Polski (rok 1384), a w roku 1386 wydano za mąż za wielkiego księcia litewskiego, Władysława Jagiełłę, zapoczątkowując unię polsko-litewską. Było to korzystne dla obu stron. Zarówno Polska, jak i Litwa były zagrożone ekspansją Zakonu Krzyżackiego, więc przyjęcie chrztu przez Jagiełłę odebrało Krzyżakom pretekst do najazdów na Litwę. Do szukania silnego partnera zmuszało go również zagrożenie ze strony Moskwy. Dlatego Jagiełło wraz z dworem i poganami z Litwy przyjął chrzest w obrządku katolickim, zobowiązał się do „wieczystego przyłączenia” ziem Litwy i Rusi do Korony Królestwa Polskiego, wypuszczenia polskich jeńców oraz odzyskania Pomorza, ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej. 

Jagiełło wskutek ciągłych walk podjazdowych na Kujawach i na Litwie prowadzonych przez zakon, zdecydował się ostatecznie na rozpoczęcie wielkiej wojny, której kulminacyjnym momentem była bitwa pod Grunwaldem.

Na polach bitwy, tuż przed przystąpieniem do walki, odśpiewano pieśń Bogurodzica, uznawaną za pierwszy polski hymn. Mimo że była pieśnią religijną, to śpiewano ją nie tylko przed bitwami ale i podczas koronacji królów. Pieśń jest trwale związana z historią Polski gdyż jest to najstarsza zachowana polska pieśń religijna oraz najstarszy zachowany polski tekst poetycki wraz z melodią. 

Bogurodzica – tekst.mp3

Bitwa stoczona na polach wsi Stębark, Łodwigowo i Grunwald 15 lipca 1410 roku była kluczowym elementem wojny Polski z zakonem krzyżackim w latach 1409–1411.

Według różnych historyków dowodzone przez króla Władysława II Jagiełłę i jego brata wielkiego księcia Witolda wojska Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego wspomagane oddziałami rusko-tatarskimi liczyły około 29 tysięcy rycerzy i wojowników. Zakon krzyżacki wspomagany przez rycerzy zachodnioeuropejskich zgromadził około 21 tysięcy zbrojnych. Dowodził nimi nimi wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Ze względu na liczebność wojsk obydwu walczących stron, bitwa zaliczana jest do największych starć zbrojnych późnego średniowiecza w Europie.

Mimo że mówi się o „czterech godzinach” które wstrząsnęły Europą, to po dokładniejszych analizach źródeł, wskazujących że rozpoczęła się na trzy godziny przed południem (około 9:00) i zakończyła się na niespełna godzinę przed zachodem słońca (około 19:00), okazała się być długim, intensywnym starciem trwającym około 6 godzin.

Bitwa zakończyła się druzgocącym zwycięstwem sił polskich. Ponad 200 rycerzy zakonu poległo, w tym sam wielki mistrz. Król Jagiełło polecił odesłać zwłoki z honorami do stolicy państwa zakonnego. Ulrich von Jungingen został pochowany w kaplicy św. Anny na zamku krzyżackim w Malborku. Uwieńczeniem zwycięstwa był I pokój w Toruniu (1411).

Taka to była historia… Czy dokładnie taka, tego nikt nie wie. Do dziś dnia wielcy historycy i badacze wyciągają z czeluści odnalezionych dokumentów czy grunwaldzkich artefaktów, nowe, niekoniecznie spójne wnioski. Jedno jest pewne – było zwycięstwo które obaliło mit o sile militarnej zakonu krzyżackiego i zainicjowało długi proces upadku Krzyżaków w Prusach. Nabrało symbolicznego wymiaru, stając się wartością narodową niezwykle trwale zapisaną w świadomości wielu pokoleń Polaków.

*

Pole Bitwy pod Grunwaldem liczy nieco ponad 50 hektarów powierzchni. I choć jako jedyne z zabytkowych pól bitewnych posiada tak rozbudowany program pomnikowo-architektoniczny, do dziś najsilniejsze wrażenie robi rozległość tej pustej przestrzeni, pozwalająca uświadomić sobie skalę stoczonej tu walki.

W lipcu 1960 roku, w 550 rocznicę bitwy armii Władysława Jagiełły z Zakonem Krzyżackim odsłonięty tutaj został Grunwaldzki Pomnik (Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego). W tym samym dniu, pod Wzgórzem Pomnikowym, rozpoczęło swą działalność Muzeum Bitwy pod Grunwaldem. W kolejnych latach muzeum wchodziło w skład różnych instytucji kulturalnych, a od 2011 zaczęło działać  samodzielnie.

Na powierzchni wystawienniczej zajmującej 275 m² eksponowano wystawę stałą „Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim 1409-1411 r.”, na którą składały się mapy, plany, rysunki, fotografie, broń oraz częściowo oryginalne uzbrojenie średniowieczne. Tak mały budynek nie pozwalał jednak na większy rozmach, jak chociażby organizowanie wystaw sezonowych, w związku z czym zapadła decyzja o jego rozbudowie. Podpisano umowę na wybudowanie nowej siedziby Muzeum. Budowa trwała 5 lat, kosztowała 56 milionów złotych pochodzących ze środków samorządu województwa warmińsko-mazurskiego, funduszy unijnych i środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Składa się z dwóch obiektów. W nowoczesnej i atrakcyjnej przestrzeni na zwiedzających czeka multimedialna sala wystawowa w której odwiedzający mogą zapoznać się z tą samą co dawniej ekspozycją stałą pt. „Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411”. Wystawa łączy tradycyjne eksponaty muzealne z nowoczesnymi technologiami multimedialnymi. Odwiedzający poznają historię poprzez filmy, aplikacje, interaktywne mapy i średniowieczne artefakty wydobyte w czasie wykopalisk oraz wykonane współcześnie kopie strojów, uzbrojenia i wyposażenia średniowiecznych rycerzy. Jest jeszcze sala konferencyjna i sala rycerska, w której członkowie bractw rycerskich trenują i walczą na oczach zgromadzonej widowni.

Odtworzono także kaplicę pobitewną, w której, dzięki zastosowaniu słupów świetlnych, doskonale oddano wygląd oryginalnej budowli, którą dawno, dawno temu pobudowano z inicjatywy wielkiego mistrza Henryka von Plauen na polu bitwy. W budynku obok mieści się bistro i sklep z grunwaldzkimi pamiątkami.

Naturalnej wielkości,  imponujące białe rzeźby rycerzy na koniach, przedstawiają stylizowanych uczestników bitwy – zarówno rycerzy krzyżackich, jak i wojowników wojsk polsko-litewskich. Pozwalają nam przenieść się 600 lat wstecz. Ich symboliczny charakter, doskonale pokazuje ducha epickiej bitwy i średniowiecznego rycerstwa.

W muzeum można oglądać interaktywne mapy, fragmenty średniowiecznego uzbrojenia, a nawet kości wojowników wydobyte podczas prac archeologicznych na Polach Grunwaldu. Muzeum, co podkreślają jego pomysłodawcy, „łączy ze sobą najnowsze osiągnięcia z zakresu multimedialnego, tak chętnie wykorzystywane w dzisiejszym muzealnictwie, z tradycyjnym pojmowaniem idei muzealnictwa”.

Ważnym elementem edukacyjnym i wystawienniczym placówki jest bogata kolekcja rekonstrukcji chorągwi zaangażowanych w bitwie. Jest ich około 40 i przedstawiają sztandary wojsk polskich, litewskich oraz krzyżackich. Takich chorągwi rekonstruktorzy używają podczas corocznej inscenizacji bitwy. Wystawa kończy się ekspozycją związaną z ostatnią fazą bitwy grunwaldzkiej czyli oblężeniem zamku w Malborku.

Budynek muzealny wpisany jest w krajobraz Pól Grunwaldzkich. Od strony Wzgórza Pomnikowego jest zupełnie ukryty w ziemi, widoczna jest jedynie przeszklona bryła nad jego powierzchnią.

Stałym punktem corocznych obchodów rocznicowych i inscenizacji bitwy jest Wzgórze Pomnikowe. Po drodze na Wzgórze mijamy fragment muru zbudowany z poukładanych na sobie głazów. Są to elementy zniszczonego przez Niemców w 1939 roku  pierwszego Pomnika Grunwaldzkiego, który znajdował się w Krakowie. Pomnik ten został ufundowany przez Ignacego J. Paderewskiego w 1910 roku. Kamienie z cokołu pomnika przechowano a w 1976 przekazano na Pola Grunwaldu. Obecną formę nadano im w 1983 roku.

Przed amfiteatrem umieszczono plastyczną, kamienną mapę terenu bitwy, ułatwiającą wyobrażenie sobie jej przebiegu. Ukazuje usytuowanie wojsk przed bitwą.

Z tyłu amfiteatru, w pawilonie który dawniej stanowił główną siedzibę muzeum, mieści się dziś Galeria Sztuki Grunwaldzkiej. Można ją odwiedzić w ramach zwiedzania Wzgórza Pomnikowego. Wejście na teren Pól Grunwaldu jest darmowe, natomiast chcąc odwiedzić Muzeum Bitwy pod Grunwaldem lub Galerię w budynku po dawnym muzeum, musimy kupić bilet wstępu. Zeszłoroczny cennik znajdziecie  (TUTAJ)  .

Odkąd we wrześniu 1922 roku otwarto nową siedzibę Muzeum Bitwy pod Grunwaldem, dotychczasowy budynek ekspozycyjny na wzgórzu pomnikowym pozostawał pusty. W dniu 13 maja 2023 roku dawne muzeum zyskało nową funkcję. Otwarto w niej Galerię Sztuki Grunwaldzkiej, natomiast dawna sala kinowa muzeum została przekształcona w pijalnię ziół, gdzie serwowane są ożywcze napary i lemoniady z ziół. Można w niej także nabyć lokalne produkty jak domowe ciasta, syropy, konfitury a nawet lody.

Na ścianie z piękną mozaiką, zawieszono prace powstałe podczas plenerów grunwaldzkich, które organizowano przez 14 lat. Galeria na charakter stałego przedsięwzięcia, jednakże wystawa ma charakter czasowy, jest bowiem uzupełniana o nowe dzieła i zmieniana.

To nie koniec zwiedzania. Na polu bitwy znajdują się jeszcze ruiny kaplicy pobitewnej stanowiące pozostałości kaplicy wzniesionej przez Krzyżaków w miejscu śmierci wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, Kamień Jungingena oraz Kopiec Jagiełły usypany przez harcerzy z ZHP w 1959 roku.

W tym miejscu muszę zaznaczyć, że wszystkie te obiekty lepiej zwiedzać z przewodnikiem – będzie na pewno sprawniej i ciekawiej!

A najlepiej przyjechać tu w połowie lipca, kiedy na Polach Grunwaldu ma miejsce kilkudniowa impreza nazywana Dniami Grunwaldu. Wtedy historia ożywa. W jej trakcie przeprowadzana jest inscenizacja bitwy, w której udział bierze nawet 2000 rycerzy. Pierwszy raz wydarzenie to zorganizowano w 1998 roku i od tego czasu na stałe weszło do mazurskiego kalendarza (wyjątkiem był tu pandemiczny 2020 rok). Dzięki corocznym inscenizacjom, Pola stały się przestrzenią żywej historii, przyciągającą tysiące turystów i rekonstruktorów. Całe wydarzenie trwa nawet do kilku dni, a inscenizacja bitwy jest tylko jednym z jego elementów. Na gości czekają między innymi: turnieje, koncerty, wykłady oraz tradycyjne jadło.

Jest jeszcze trochę czasu, bo tegoroczna inscenizacja bitwy rozpocznie się 18 lipca 2026 r. o godz. 15:00. Jeżeli zechcecie przyjechać, to Kapituła Bitwy pod Grunwaldem przygotowała Poradnik dla odwiedzających Dni Grunwaldu  (TUTAJ) . W tej chwili dotyczy jeszcze roku 2025, ale bliżej lata na pewno zadba o nowy, już aktualny. Dziś możemy tylko zapoznać się z zeszłoroczną inscenizacją Bitwy, czytając o niej i oglądając wspaniałe zdjęcia. I bardzo ważne jest to, że Organizatorzy nie prowadzą żadnej sprzedaży biletów i Inscenizację Bitwy pod Grunwaldem, turnieje rycerskie, jarmark rzemiosł dawnych i życie średniowiecznego obozu – to wszystko możecie zobaczyć ZA DARMO! Jeżeli interesują Was inne wydarzenia kulturalne organizowane przez Muzeum w Stębarku, to zapoznajcie się z KALENDARIUM 2026  (TUTAJ) .

 

Osobiście nie jestem zwolenniczką tego typu imprez – wolę bardziej kameralne, ale myślę, że może być ciekawie! Natomiast miejsce to przynajmniej raz w życiu należy zobaczyć, ze względu na jego Genius loci. Duch miejsca Pól Grunwaldzkich to unikalne połączenie fizycznego krajobrazu z potężnym ładunkiem historycznym i symbolicznym. Jest to przestrzeń, która ucieleśnia pamięć o jednym z najważniejszych triumfów w historii Polski – bitwie z 1410 roku.

 

 

Źródło:     https://pl.wikipedia.org/;     Bitwa pod Grunwaldem, obraz Jana Matejki (domena publiczna)     https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/;    https://wielkahistoria.pl/;      https://sztuka-architektury.pl/;    https://www.money.pl;      https://historia.interia.pl/;